Đoan Môn - tính tiếp nối trong một công trình cổ

Đoan Môn là cổng thành phía Nam của Cấm thành - nơi ở của nhà vua và hoàng tộc, cũng là nơi tập trung làm việc của triều đình, cơ quan đầu não của các chính quyền phong kiến thuở xưa.

Căn cứ vào vật liệu xây dựng và phong cách kiến trúc hiện còn của di tích, có thể khẳng định Đoan Môn được xây dựng từ đầu thời Lê và được tu bổ, sửa sang ở thời Nguyễn.

Đoan Môn nhìn từ Sân vận động Cột Cờ - Ảnh: Chinhphu.vn

Kiến trúc cổ xưa

Tầng dưới cùng của Đoan Môn được xây theo lối tường thành cổ với 5 cổng thành được dựng cuốn vòm cân xứng gần như tuyệt đối qua “trục thần đạo”, hay còn được gọi là “trục chính tâm” của Hoàng thành.

Kiến trúc cuốn vòm ở các cổng thành không chỉ mang lại những đường cong duyên dáng, mà còn có kết cấu chịu lực cực tốt. Cho đến ngày nay, những công trình đường hầm hiện đại nhất, kỳ vĩ nhất trên thế giới cũng vẫn sử dụng lối kiến trúc này.

Cổng chính giữa là nơi nhà vua xuất giá mỗi khi có việc kinh lý hoặc vi hành thăm thú nhân gian. Phía trên cổng chính giữa còn lưu giữ được tấm biển đá ghi 2 chữ Hán “Đoan Môn” được một số học giả xác định có từ thời Lý.

Mỗi cổng thành ở đây đều được cuốn vòm bằng gạch vồ và đá tảng, ghè đẽo hết sức công phu. Những viên gạch vồ và đá tảng này xếp chồng khít với nhau tới mức một sợi tóc cũng khó bề lọt qua. Khắp bề mặt tường thành từ ngoài vào trong đều được xếp phẳng tới mức đáng kinh ngạc. Tất cả những điều ấy cho thấy trình độ cao của phường thợ xây thành Thăng Long thuở trước.

3 cổng thành chính giữa vạch thành 3 đường hầm thẳng song song với “trục thần đạo”. Trong khi đó, 2 đường hầm ngách ở 2 bên được xây theo hình chữ L úp vào nhau.

Lối xây dựng 5 cổng thành như miêu tả ở trên không chỉ mang ý nghĩa “hội tụ” về triều đình, mà còn giúp đoàn quân hộ giá nhà vua triển khai đội ngũ tề chỉnh hơn.

Trên hết, nếu nhìn từ trên cao sẽ thấy, lối xây dựng ấy mang lại khối kiến trúc cổng thành hình chữ U xoay hướng chầu về triều đình với thế đứng cực kỳ vững chãi.

Các cánh cổng thành được dựng từ những phiến gỗ lim nguyên khối dày gần bằng một gang tay người lớn. Những cánh cửa đồ sộ được lắp chạy trên một hệ thống bánh xe lớn và chắc chắn bằng gỗ có bịt thép xung quanh và cột xoay được lắp đặt vào những cối kê bằng đá nguyên khối đục lỗ tạo thành.

Do không phải là cửa treo nên hệ thống cửa thành ở đây được bảo vệ bằng hệ thống chốt ngang-chốt dưới y hệt cấu trúc cửa nhà cổ.

Hai bên cửa thành, ở phía trong, có 2 lỗ then bằng đá hình vuông gắn trực tiếp vào tường thành, kích thước mỗi cạnh khoảng 20cm. Khi đóng cửa thành, người ta sẽ dùng một thanh gỗ lớn chẹn ngang qua hai lỗ then này.

Những tảng đá ở giữa, phía dưới cánh cửa thành cũng được đục những lỗ tròn lớn. Đây có lẽ là dấu vết của lỗ then cửa dọc theo mô tuýp then cửa nhà của người Việt Nam mà ta vẫn gặp trong các công trình nhà ở hiện nay.

Đoan Môn nhìn từ phía sau - Ảnh: Chinhphu.vn

Kiến trúc phục dựng của đời sau

Tầng lầu thứ 2 được xây dựng theo lối vọng canh với hệ thống cửa trổ đều các hướng. Tuy nhiên, kiến trúc này đã được cải tạo lại và hình dáng của nó đã có nhiều đổi khác so với ban đầu.

Trên cửa chính giữa của tầng lầu thứ 2 có đắp nổi 3 chữ Hán “Ngũ môn lầu”. Chính vì 3 chữ Hán này mà nhiều người vẫn quen gọi Đoan Môn là Ngũ môn lầu.

Mặt sàn của tầng lầu thứ 2 rất rộng rãi. Khoảng không gian ấy không những đủ để sử dụng Ngũ môn lầu làm nhà ở mà còn thoải mái rộng để tạo nên những khoảng sân thoáng đãng.

Trên khoảng sân ấy, người ta đổ đất, trồng cỏ và những cây đại cổ thụ thân cỡ một vòng tay người lớn. Sự xuất hiện của những cây đại cổ thụ trên sân tầng lầu thứ hai cho thấy bề mặt thành Thăng Long xưa kia được gia cố rất chắc chắn. Khoảng sân và tầng lầu rộng rãi ấy chính là nơi nhà vua ngự giá để úy lạo binh sỹ trước khi xuất trận; đón tướng sỹ thắng trận trở về hay xem biểu diễn võ nghệ, trò chơi dân gian phía dưới.

Nếu như lối dẫn lên tầng 2 là 2 cầu thang gạch lộ thiên rộng lớn, thì lối dẫn lên tầng lầu thứ 3 lại là một cầu thang nhỏ được dựng tương đối kín đáo ở bên trong.

Cũng giống tầng lầu thứ 2, tầng lầu thứ 3 được phục dựng lại sau này và kiến trúc cũng có nhiều thay đổi so với nguyên bản. Tuy nhiên các nét kiến trúc chính cổ xưa vẫn được trân trọng giữ gìn.

Tầng lầu thứ 3 được dựng theo lối vọng lâu nóc 2 tầng 8 mái, các góc mái được trang trí bằng hình tượng rồng cuốn.

Nhìn từ sân vận động Cột cờ cũ, Đoan Môn nổi bật với 3 tầng lầu uy nghi, tráng lệ. Là một trong những cổng chính dẫn lối vào Cấm thành, quy mô hoành tráng của Đoan Môn đủ để khiến người xem hình dung được Cấm thành xưa kia nguy nga tới nhường nào.

Theo Chinhphu

Đăng lúc: 01/06/2011 16:45

Bản để in Lưu vào bookmarkKết nối nhà cung cấp đặc sản, nhà sản xuất, nhà phân phối