Chuyện giầy dép

Giầy dép cũng phải thay đổi màu sắc theo mùa.

 Trên sân khấu truyền thống, ta thường thấy các nhân vật nữ đi hài, nam đi hia, đi ủng. Không hiểu những thế kỷ trước cha ông ta có thực ăn vận thế không. Còn người dân bình thường đâu phải lúc nào cũng có giầy dép mà đi vì quanh năm chân lấm tay bùn. Có đôi guốc là quý rồi. Đến ăn cỗ nhà ai, guốc cắp nách đến cửa mới xỏ chân. Ngay tối đi ngủ cũng xoa xoa đập đập hai chân, một kiểu rửa chân cạn.

Riêng phụ nữ có loại guốc gỗ đẽo bằng cả một gộc tre đào lên, tựa như đòn gánh người bán cốm, phía trước cong lên, có xỏ dây để lồng ngón chân giữa, phía sau có quai để giữ bàn chân.

Các bà đi chợ xa thường đi đôi dép da rất mỏng, không có đế, cũng có quai sau, lỗ xỏ ngón chân giữa. Loại này thường kéo lê quèn quẹt.

Đàn ông đường đi dép bện thường gọi là hài xảo.

Người ở tầng lớp trên thường đi giầy Gia Định, một loại dép bịt kín phía trước bằng da đen bóng. Sang rồi đấy.

Cuối thế kỷ trước đầu thế kỷ này mới xuất hiện đôi giầy tây như Tú Xương đã viêt: giầy giôn anh dận, ô tây anh cầm.

Giầy giôn là giầy tây đóng bằng da màu nâu hoặc vàng thẫm. Ăn chơi hơn thì đi dầy “đơ cu lơ” tức hai màu, trắng đen hoặc trắng nâu. Đi dự tiệc sang trọng mới đi giầy đen. Dân lính tẩy thì đi giầy xăng đá, tức giầy đinh, riêng của lính, bằng da thô đế đóng nhiều đinh to, đi thì kêu cồm cộp “do chữ pháp soldat là lính).

Người thường, mùa hè đi xăng đan không cần bít tất. Khác với người phương tây dù nắng thế nào cũng phải có bít tất, vì họ quan niệm để hở ngón chân là bất lịch sự. Một nhân vật hình như của Lep Tolxtôi còn tự ngượng khi nhìn thấy ngón chân của chính mình ngọ nguậy trên giường.

Người giàu có, ăn chơi muốn tỏ ra sang trọng thì đi giầy da lộn, chỉ chải chứ không cần đánh xi.

Có loại giầy tây có đóng cá ở dưới, khi đi kêu vang, loại cá hình bán nguyệt bán sẵn ở hàng xén, như báo hiệu có mặt trước khi hiện diện, khác với loại đế crếp, rất êm, không tiếng động, như bước chân con báo.

Chợt nhớ một bộ phim có những nhân vật cần bí mật vậy mà khi chạy trốn, giầy có cồm cộp kiểu lạy ông tôi ở bụi này. Lạ đấy chứ.

Cùng với giầy da còn có giầy vải gọi là ba ta, tên hãng giầy của một người Tiệp Khắc nổi tiếng khắp thế giới.

Người giàu trong nhà cũng hay đi păng tút là loại giầy vải mềm, thay dép cói vì ấm hơn.

Trước cách mạng Tháng Tám một vài năm có một người có sáng kiến làm dép cao su trắng, gọi là dép con Hổ. Dép mỏng, mềm, đế cũng nhẹ, phía trước hai quai chéo, phía sau một quai ôm gót, khi trời nắng cũng được mà trời mưa cũng được. Dép rất phổ biến, hàng triệu người dùng vì thế mà sau đó có loại con voi, con sư tử... cạnh tranh. Nhưng con hổ vẫn tốt nhất.

Đôi dép lốp cao su đen gọi là dép Bình Trị Thiên cấu tạo theo mẫu này. Nó đã góp phần chống ngoại xâm và đi vào lịch sử. Sau cũng được cải tiến, quai đỏ rồi đế cao su đúc... có người dùng để đi khiêu vũ người cẩn thận lúc nào cũng thủ một cái rút dép bằng tre hoặc bằng sắt trong túi để quai có tụt thì tự sửa ngày. Nó còn có tên dép râu vì phía dưới còn thò ra một loai quai cao su cho khỏi tụt.

Cái gì cũng có thời của nó. Một dạo gần như tất cả thanh niên thành phố đều đi giầy đen, loại giầy unique mà người ta nói ngọng gọi là Uylích. Đãng lẽ đi giầy này phải mặc comple đen, nhưng…

Đi giầy đen nhưng giầy mốc, loang nổ, bụi bặm, bùn đất, không được đánh xi bao giờ, thật kỳ quặc. Sau đó lại xuất hiện loại xăng đan gọi là xuồng. Gần đây là giầy Adidat, loại giầy vải cao cổ gần giống với giầy của người đi rừng, đi khảo sát thủy văn hay khoáng sản. Có người đọc tiếng tây sang vần là thằnh giầy Adi đà...

Sau đó, cơ quan phân phối dép nhựa Tiền Phong, mười người bình nhau một đôi, ra đường chỉ một loại thành thử hàng nghìn đôi chân hoàn toàn giống nhau.

Có một hãng giầy nổi tiếng thành phố nào cũng có chi nhánh, phục vụ khách hàng vô điều kiện từ giầy mới đến đóng lại cái đế, sửa cái cá, vá chỗ rách, gián chỗ há mõm... Đó là hãng Đinh Tường. Ông thợ giầy kiêm chủ nhân, mặc cái tạp dề xanh, kẹp cái giầy vào đùi mà sửa, ông ngồi trên cái ghế đẩu bé tí, kính trễ xuống mũi. Hãng này có tên như thế vì nó là hàng ở vỉa hè, giầy cứ treo lên tường, trên những cái đinh đóng vào tường... Vui thật, ngôn ngữ dân gian thật giỏi.

Trời mưa dân thành phố không phải lội bùn ì oạp bằng đôi chân không vì đã có bốt, ủng cao su cao quá mắt chân.

Giầy dép cũng phải thay đổi màu sắc theo mùa. Mùa hè giầy dép thường là trắng. Mùa đông thẫm màu. Xăng đan giầy trắng đánh bằng phấn, bán sẵn từng miếng vuông. Còn giầy có màu nhiều loại xi khác nhau.

Đó là giầy đàn ông. Có đàn bà cũng điểm trang cho đôi chân của mình không kém phần cầu kỳ phức tạp. Từ giầy muyn, giầy cườm, nào hài, nào hán, nào giầy nhung, nào dép đủ kiểu, nào guốc sơn mài, cao gót thấp gót, nào khảm trai, nào quai lưới... một cuộc ganh đua bất phân thắng bại.

Cũng vui. Ta không theo chủ nghĩa khổ hạnh. Thời bao cấp cũng qua rồi, đi ra đường nhất thiết chân phải bẩn hoặc đi chân đất mới là thành phần cơ bản, thành phần đáng tin cậy. Tiết kiệm vẫn cần nhưng không thể tùy tiện nhếch nhác. Không thể đóng cửa mọi hàng giầy, mọi nhà sản xuất vì không ai đi giầy cả.

Một ông vua mở cuộc thi vẽ: Vẽ công chúa vừa đi chơi vừa ở vườn thượng uyển ra, nhưng không được có hoa trong tranh. Các họa sỹ người thì vẽ vườn hoa, người thì vẽ công chúa cầm hoa (phạm trường quy) người thì vẽ con ngựa cắn bông hoa. Một họa sỹ vẽ một đàn bướm và ông quanh chân ngựa. Chàng được thưởng lớn. Từ giai thoại ấy bạn tôi kể về một ông đi giầy mà không đi bít tất, ông bỏ chân ra có một đàn chuột chạy qua con nào cũng chỉ đi ba chân còn một chân thì dùng để bịt mũi không dám ngửi cái mùi chân ông ấy... Có những gia đình coi trọng cái sàn nhà, trời rét cũng bắt khách bỏ giầy dép phía ngoài. Có ông khách quá lúng túng vì bít tất quá rách, xấu hổ, đành thoái thác, không vào nhà nữa, lấy cớ bận đi ngay.

Lê Nin từng pha trò là Người thích đi đôi giầy đã được đánh xi bóng lộn nhưng lại không thích phải tự tay đánh giầy... Lại có câu tục ngữ: không có gì xấu hổ bằng đi đôi giầy dính bùn mà xuất hiện trước đám đông. Nghĩa bóng chăng? Nghĩa đen cũng đúng. Mà không gì ngán bằng có những đôi chân cứ lê guốc dép quèn quẹt, đến đâu thì tung bụi mù đến đó.

Nay, triệu đôi chân thì có triệu đôi giầy dép, nhất là ở các thành phố. Không ai đi chân đất, kể cả các em bé. Giầy dép vì thế mà đủ loại đủ kiểu, có đôi bình dân, có đôi đắt kinh khủng, giá bằng một năm lương cán bộ trung cấp...

Gì thì gì, mặc bộ đồ lớn mà đi xăng đan thật không đúng kiểu, nhất là đi đôi dép râu kèm thêm bít tất thì đúng là phản mỹ thuật, hoặc khiêu khích xung quanh, chí ít cũng là không biết ăn mặc.

Cái đẹp vẫn là cái trang nhã, lịch sự, tôn trọng mình và tôn trọng người xung quanh, dù chỉ là đôi bàn chân.

“Giữ cho cái đầu luôn mát và đôi chân luôn ấm”, câu nói của một thầy thuốc cũng là một câu xử thế hay vậy. Giầy dép phục vụ con người, trang trí thêm cho đôi chân, nhưng đôi chân lem luốc thì cũng... vứt...

Theo Thú ăn chơi người Hà Nội, Băng Sơn, NXB Văn hóa Thông tin, Hà Nội, 2009,Tr161-165.
Đăng lúc: 12/07/2011 18:21

Bản để in Lưu vào bookmarkKết nối nhà cung cấp đặc sản, nhà sản xuất, nhà phân phối