Đôi Đũa trong bữa cơm của người Hà Nội

Muốn có đôi đũa tròn, thì phải chẻ tre thành hình vuông đã

 Có một nhà nghiên cứu phương Tây nhận xét: “Hình như những dân tộc nào ăn bằng đũa thường thông minh, cần cù hơn những dân tộc ăn bằng thìa...” Đúng sai thế nào, chưa biết, mà chỉ thấy phần lớn dân tộc phương Đông ăn bằng đũa trong đó có Việt Nam chúng ta.

Với chúng ta, đôi đũa quen thuộc từ khi biết ăn miếng cơm đầu tiên, cho đến khi ra đi, nằm nghỉ trong quan tài, vẫn có đôi đũa vót bông với bát cơm trứng tiễn biệt.

Đôi đũa đã trở thành vật dụng hàng ngày, thành người bạn suốt đời, bất kể là ai, giầu sang nay nghèo nàn, ông tiến sĩ hay anh làm thuê gánh mướn... Nó quen thuộc như lũy tre làng, như ngôi đình, như cây đa, như cái chiếu ta nằm, như ngọn đèn liu riu những đêm mưa gió.

Đôi đũa tre đơn giản của người dân thường, đôi đũa mun của nhà quan, đôi đũa ngọc, đũa ngà, đũa kim giao của các bậc công hầu khanh tướng hay vua chúa... Đôi đũa ấy đã trở thành một nhịp điệu cho ta khôn lớn, cho ta trưởng thành, cho ta là con người cùng với mẹ cha, hàng xóm, xóm mạc, dân tộc chia sẻ niềm vui, nỗi buồn, gian khổ và hạnh phúc cùng nhau...

Bữa cơm chiều trên sân có gió mát, có trăng xanh lồng lộng... bữa cơm giữa rừng già heo hút, trên đỉnh núi mù sương, ngoài hải đảo xa cô đơn vắng vẻ, hay trên đường tầm tã gió mưa... Đôi đũa luôn có mặt với người...

Cây tre thân thuộc với xóm làng. Mỗi ống tre cắt ra, bỏ hai mắt, thành khúc nạc như giò lụa, được ông ta râu trắng như cước, được cha ta cởi trần, nước da sạm nắng, ngồi vót nhẵn vót tròn, thành những đôi đũa. Có một câu ca rằng:

“Đời cha cho chí đời con

Muốn vót cho tròn thì hãy đẽo vuông...”

Muốn có đôi đũa tròn, thì phải chẻ tre thành hình vuông đã. Suy ra có lẽ nhiều việc đời cũng phải có sự chuẩn bị, có bước khởi đầu cẩn thận, đúng cách như thế chăng?

Nhà nào chả có mươi hay vài chục đôi đũa tre, ngày ngày tùy số người, chúng ta xuất hiện trên bữa cơm, mâm cỗ, ở gia đình này, ở gia đình khác. Ngay ngoài đình mỗi khi có cỗ đám, ngoài chùa khi có cỗ chay... đũa không hề vắng mặt.

Nhưng cũng vì sẵn tre, đũa lại dễ vót, nên ta thường thấy những đôi đũa, chỉ của một nhà, thường đã dài ngắn khác nhau, không nói một thôn, một làng, nắm đũa không bao giờ bằng nhau chằn chặt được...

Việc đầu tiên mọi người ngồi vào mâm là so đũa; Hai chiếc bằng nhau, từng đôi một, rải đều ra các góc mâm, có khi cá mâm thành hình mặt trống đồng, còn những đôi đũa là những tia ánh sáng xòe ra khắp phía. Từ cái trống đồng mà ta nghĩ thế, hay chính người xưa đã từ cái mâm có những đôi đũa mà hoài thai ra hình tượng trên trống đồng, còn đến ngày nay?

Không ai chấp nhận cầm đôi đũa mà so le, cái dài cái ngắn, cái cao cái thấp, cái to cái nhỏ. Đôi đũa phải cân đối, hài hòa, như hạnh phúc gia đình, vì thế có cây: “...như đũa có đôi...” hoặc trai gái ví nhau như: “Như đôi đũa ngọc nằm trên mâm vàng...”

Ta cũng chê những người vụng về, thô tục, ăn ở không ra gì, làm mất lòng mọi người bằng câu: “Đó là người ăn cơm không biết giở đầu đũa”. Nghĩa nào cũng đúng. Bởi người Việt Nam tế nhị, thông minh, nhất là phụ nữa, chắc chắn không một cô gái nào lại chọn chồng mình là người đàn ông như thế. Bởi một lẽ nữa, ngồi vào mâm, thường là bà, là chị, là mẹ trực tiếp so đũa cho cả nhà...

Đôi đũa thực ra chỉ là hai cái que đơn giản. Nhưng khi đã gọi là đũa thì nó lại không đơn giản chút nào.

Có nhà làm cỗ, ra chợ mua đũa tre ngâm về tiếp khách. Khách kinh sợ khi cầm đũa mùi thum thủm (giống như mùi quạt giấy phết nước cậy), thức ăn thì ngon đến đâu mà gắp bằng đôi đũa có mùi này thì cũng vứt đi. Những nhà nề nếp, thường vót sẵn, trữ sắn dăm chục đôi đũa, gác lên gác bếp, khi có việc, chỉ phải mang xuống rửa là dùng được ngay, thơm tho khô ráo. Cũng có nhà ra chợ mua bó đũa son về. Gọi là đũa son, thực ra chỉ là một thứ son đỏ, chưa khô. Khách cầm lên tay mà sơn nhoe nhoét cả tay, nghĩ mà kinh, bữa cơm, bữa cỗ mất ngon.

Nay, thời đại công nghiệp, đã có loại đũa tre, đũa gỗ sản xuất bằng máy, vừa tiện, vừa sạch, bằng nhau chằn chặt, vạn đôi như một, kể cũng tiện. Kể cả loại đũa chỉ dùng một lần ở những bữa tiệc sang trọng, có bọc vỏ mỏng... (Trừ loại đũa nhựa, giả như ngà, nhưng trơn tuột, khó gắp). Loại đũa công nghiệp này cũng không cong, không vênh như tục ngữ xưa: “Vợ dại không hại bằng đũa vênh”.

Trong bữa cơm, bao giờ bà hay mẹ cũng nhắc mọi người, khi cầm thìa chan canh, phải bỏ đũa xuống mâm đã, kẻo đôi đúa múa lượn vòng tròn trên mâm là không đẹp, làm vướng người khác. Và sau khi ăn xong, tuyệt đối không bao giờ được dùng đôi đũa dựng đứng để quệt mép, thay cho khăn. Cử chỉ ấy là khiếm nhã, là mất vệ sinh. Cần thì phải đi rửa tay, rửa bằng chậu nước, bằng khăn chứ không thể dùng đũa thay khăn như thế.

Trong bữa cỗ, khi gắp tiếp thức ăn cho người khác, phải dở đầu đũa, không được dùng đầu đũa mình ăn mà tiếp như thế, gây khó chịu cho người được tiếp, nhất là những người kỹ tính.

Gần đây hàng quà phát triển, cơm bụi cũng nhiều. Có lẽ cũng tiện, những sợ nhất vẫn là đôi đũa, thường bị ướt, bị nhờn mỡ, cầm đã ghê tay, không biết có bao nhiêu vi khuẩn trên mỗi đôi đúa như thế vì nó tiếp xúc trực tiếp vào hàng trăm cái miệng.

Xem thế, đôi đũa thật không đơn giản chút nào. Nó phải được chăm sóc cẩn thận, sạch sẽ hàng ngày, cùng với chiếc khăn mâm luôn sáng bóng, chồng bát khô ráo, thơm tho, cái nền nhà không chút rác, cái chiếu ngồi ăn cơm là chiếu sạch, được giặt luôn... Nhà sạch thì mát, bát sạch ngon cơm... Có lẽ đôi đũa cũng nằm ngay trong câu đó, sau cái từ bát sạch kia chăng?

Hình như cô gái phục vụ bàn, thì bài học vỡ lòng đầu tiên là biết so đũa, xếp đũa. Không thể để đũa chỗ này một chiếc, chỗ kia một chiếc, hay đôi đũa chéo nhau thành hình chữ X...

Có lẽ chỉ có bà mẹ cẩn thận, dịu dàng, nền nếp mới chú ý dạy con từ ngay những ngày mới biết cầm đũa, phải ngồi ra ăn ra sao cầm đũa thế nào, chẳng hạn không được khua đũa ầm ỹ, mút đũa chùn chụt hay gõ đũa như đánh đàn tam thập lục... Những bà mẹ như thế vẫn còn nhiều lắm, ở khắp mọi nơi.

Bữa cơm có thể là giờ vui cho cả nhà, nếu mọi người chú ý đến những chi tiết nhỏ nhặt, trong đó đôi đũa có vai trò quan trọng suốt từ đầu bữa đến cuối bữa. Nhìn một người cầm đũa có thể đoán được người ấy sinh trưởng trong một gia đình như thế nào, có trình độ văn hóa, giáo dục ra sao... Như vậy, đôi đũa cũng có tiếng nói riêng của nó vây.

Theo Thú ăn chơi người Hà Nội, Băng Sơn, NXB Văn hóa Thông tin, Hà Nội, 2009,Tr243- 247.
Đăng lúc: 06/07/2011 11:50

Bản để in Lưu vào bookmarkKết nối nhà cung cấp đặc sản, nhà sản xuất, nhà phân phối