Mùa xuân hoa đồng

Nhìn ra khỏi biên giới, mỗi nước ăn tết một khác, phong tục một khác, nhưng niềm vui do mùa xuân đem lại cho mỗi con người thì đại để có nét giống nhau

Có một người hỏi: câu Kiêu:

“Hiên sau treo sẵn cầm trăng

Vội vàng Sinh đã tay nâng ngang mày”

thì cầm trăng ấy có phải là đàn cầm. Tức đàn nguyệt không? Nếu đúng, thì Việt Nam chúng ta từ bao đời đã biết tận dụng mọi ảnh hưởng văn hóa từ ngoài vào, biến nó thành cái của mình một cách tiệm tiến nhưng sáng tạo, làm giàu cho văn hóa nói chung của mình mà không mất mát gì.

Tuy vậy vốn tận dụng ấy không phải là tràn lan, mà thường có cân nhắc chọn lọc, không à uôm, giống như tết ta chơi hoa đào mà không chơi cành cây thông xanh, dù thông thật hay thông nhựa. Lại nữa, chúng ta có cây đàn nhị cũng dùng cái vĩ làm bằng lông đuôi ngựa để kéo, gọi là mã vĩ, khi ta nhập chiếc Violon, dịch ra là vĩ cầm, lại không có ai dại dột dịch chiếc Violon ấy là đàn đuôi, hay đàn đuôi ngựa, tương tự cây đàn bầu có một dây được dịch là Độc Huyền cầm...

Tiệc sinh nhật đông đủ bạn bè, có thể ăn chiếc bánh ga tô ba tầng sau khi thổi tắt số ngọn nến bằng số tuổi được mừng, nhưng đêm giao thừa trong khí thiêng sông núi, trong bảng lảng hồn tiên tổ Việt Nam, không ai lại dại khờ để chiếc bánh ga tô như thế (dù bánh rất ngon) lên bàn thờ mà khấn khứa.

Dân tộc Việt Nam được nhào nặn trong máu lửa và mồ hôi suốt mấy nghìn năm có trống đồng Đông Sơn, Ngọc Lũ, có bánh chưng xanh, bánh dày tròn, có ca dao và cơm lam, có cồng chiêng và những đao đình cong vào mây trời, ngày tết có lẽ là dịp thể hiện ra nhiều nhất những gì là tinh túy Việt Nam, những gì từ không ta làm ra có, những gì ta đã Việt Nam hóa cho nó trở nên thuần Việt một cách nhuần nhuyễn quen thuộc.

Trong sách Luận Ngữ, Khổng Tử nói: “Người quân tử Hòa mà không Đồng. Kẻ tiểu nhân Đồng mà không Hòa” Có nghĩa, người quân tử, hiểu nôm na là người có văn hóa, kẻ trí giả, lấy bình tâm hòa khí để ở với nhau, bỏ qua những sở kiến của nhau, những nét sinh hoạt nhỏ mọn đời thường của nhau. Còn hạng tiểu nhân (kẻ tầm thường) cốt thị hiếu, ham muốn tầm thường, cái lợi lộc giống nhau, nhưng khi va chạm đến tư tưởng, lý tưởng thì không thể hòa hợp được vì ghen tỵ, chia chác v.v. . . )

Hoa tigon - Nguồn ảnh: internet

 

Câu nói đã được thử thách qua mấy nghìn năm, vẫn làm ta suy ngẫm trong lẽ đời dâu bể biến thiên. Nhìn ra khỏi biên giới, mỗi nước ăn tết một khác, phong tục một khác, nhưng niềm vui do mùa xuân đem lại cho mỗi con người thì đại để có nét giống nhau. Nay là thời đại của tự do. Mỗi quốc gia đều phải được độc lập và tự do.

Nhưng độc lập không thể dịch là Đứng Một Mình, không thể bế quan tỏa cảng, đóng cửa biên giới, tự cung tự cấp, tự bọc mình trong chiếc kén nhỏ bé. Câu của Không Tử có thể hiểu rộng thêm trong thế giới luôn có sự liên lập liên kết ngày nay. Có thể ta không Đồng với một ai đó, nhưng không thể không hòa với nước ấy. Nhưng hòa mà vẫn phải Ta là Ta, ta vẫn giữ được bản chất của riêng ta, chứ không thể Đồng một cách tràn lan, ồ ạt. Nói theo đương đại tức là hòa nhập mà không hòa tan vậy.

Ta có thể để lớp người trẻ tuổi sáng tác biểu diễn và thưởng thức nhạc Rốc nhạc Pốp, nhưng nếu chúng la không còn một ai biết quan họ là gì thì sẽ không còn một Việt Nam trên bản đồ thế giới. Ta có thể hợp tác cùng trăm nước, giao lưu bằng tất cả mọi thứ ngôn ngữ, nhưng người Việt Nam nói với nhau bằng tiếng Việt không hiểu nhau, hoặc chỉ dùng tiếng nước nào đó để con cái cha mẹ nói chuyện với nhau thì nguy cơ không còn một nước Việt Nam nữa là có thật.

May thay, ấy là bàn phiếm mà thôi, chứ điều ấy chắc chắn không xảy ra, bởi vì tết đến, trên mâm cỗ Việt Nam vẫn có đĩa dưa hành nén, củ hành vàng tươi bóc nõn, đã hơi dẹt, phảng phất một hương thơm quê nhà muôn thuở, mà không thể là hộp dưa chuột muối chua, hay quả cà la thầu nâu mặn. Ta nâng chén trà ướp sen thơm ngát những đầm sen trưa mùa hè quê nhà, uống cả bầu trời cao xanh ngắt, uống cả làn gió đung đưa cành tre... ta "hãm" trà với viên mứt sen trần tròn tròn vàng óng, long lanh như những viên hoàng ngọc, mà không thể uống thứ trà quý giá đó với thỏi kẹo bạc hà, chiếc bánh bích quy mằn mặn, gai gai trên lưỡi.

Độc lập và liên lập. Truyền thống và hiện đại. Chúng ta đang Hòa với cả nhân loại, dù có thể chúng ta không Đồng với một ai đó. Những nhà hàng xóm có thể thích ăn chè đen với cá kho là cái riêng của họ, ta không bắt chước nhưng cũng không áp đặt là họ đừng ăn như thế. Không xâm phạm nhau, tự ta chắt lọc lấy tinh hoa, tự ta tìm ra những cách riêng cho mình... có lẽ khuynh hướng hiện nay chính là cần như thế.

Không ai trong những người dân bình thường thuộc Kiều lại cho rằng chuyện đời cô Kiều không phải Việt Nam. Nguyễn Du là một người Việt Nam vĩ đại ở chỗ đó. Bà Huyện Thanh Quan còn ảnh hưởng phong hoa tuyết nguyệt, hàn ôn, kim cổ, thu thảo, thích dương... nhưng đến cô Hồ, đến con ma tình yêu nữ sĩ phường Khán Xuân thì Nguyễn Du có sống lại chắc cũng phải kính cẩn nghiêm mình thi lễ.

Nào quả mít, đĩa bánh trôi, quần hồng phấp phới, chân ngọc song song, vén phứa tịnh lên, nào tốt thủ thỉ vào cung... là ngôn ngữ của người cấy lúa, anh chở thuyền, cô gái hội làng, anh trai đất bãi... và Hồ Xuân Hương cũng là một phụ nữ Việt Nam vĩ đại, không tiền khoáng hậu.

Lịch sử loài người cũng có nghĩa là lịch sử chiến tranh. Nhưng con người ngày càng hiểu ra rằng không gì quý giá bằng Hòa Bình, bằng sự chung sống.

Có nhà văn nói: Chúng ta muốn chung sống trong tốt đẹp chứ không muốn chung sống trong đau khổ. Không có thứ gươm đao súng đạn nào có sức mạnh bằng lòng người. Lòng người có thể sản sinh ra văn hóa, mà có người định nghĩa: Văn hóa là cái còn lại sau khi tất cả đã không còn...

May thay, chúng ta có một nền văn hóa vượt mọi giông bão, tự ta tìm ta, ta tiếp nhận thêm sự nhiều nguồn sau khi ta đã tỉnh táo sàng lọc, chọn lựa. Chuyện Tấm Cám có hàng chục bản na ná giống nhau ở hàng chục nước, nhưng là vẫn có một chuyện Tấm Cám riêng với khẩu trầu cánh phượng và câu ca dao “vàng ảnh vàng anh, có phải vợ anh chui vào tay áo. . ." Thế giới nào có con chim "vàng ảnh" như thế?

Dân tộc nào cũng có thế giới thần linh, tâm linh, tâm thức tôn giáo. . . của mình. Chúng ta mời tiên tổ ông bà về ăn tết với cháu con. Cảm thông người già, chân yếu tay run, nên con cháu mua hai cây mía voi buộc hai bên bàn thờ, gọi là “Gậy ông vải" để Đường xa, lối vắng gập ghềnh, ông bà có gậy chống... Sau mồng bốn tết, mâm cỗ hóa vàng, tiễn tiên tổ về nơi cực lạc, cây mía mới được ngả xuống vì chúng đã làm xong nhiệm vụ... Tâm linh là đấy chứ đâu.

Bà ta lên chùa ngày tết. Bà già như thế, còn cầu gì cho bản thân mình? Không. Bà cầu cho con cháu, cho xóm làng, cho đất nước yên hình thịnh vượng, mạnh khoẻ tốt tươi... Tâm thức đấy chứ đâu.

Chúng ta cũng có chiếc áo dài, thứ bùa mê cho bao du khách năm châu. Nó sinh ra từ thời chúa Nguyễn Đàng Trong, được nâng niu, cải tiến, nâng cao suốt mấy thế kỉ. Nó hoàn toàn không phải áo Xường Xám, không phải các loại váy dài váy lửng, không phải chiếc Xà Rông... Nó chỉ là nó. Nó là Việt Nam, nó là mảng hồn dân tộc sinh thành, là mảnh hồn ta gửi gắm, nó cũng là thời gian, là văn hóa. . .

Mùa xuân lại đến. Ta giao cảm với giao thừa, giờ phút của thiêng liêng, ai vũ hội xin tùy. Nhưng ta chắp hai bàn tay trước làn khói nhang bay lượn, cầu niệm giữa đất trời, có mưa sương, có hồn Đất nước trong bao la, hồn ta bay lên, hồn nước nhập vào ta... cho ta thành một nhành tươi xanh như cành lộc mởn màu diệp lục. Một tinh cầu rộng mở, một thế giới hòa hợp, có phải tiếng mùa xuân đang âm vang trong hy vọng tràn đầy năm mới.

Theo Thú ăn chơi người Hà Nội, Băng Sơn, NXB Văn hóa Thông tin, Hà Nội, 2009.
Đăng lúc: 06/07/2011 11:21

Bản để in Lưu vào bookmarkKết nối nhà cung cấp đặc sản, nhà sản xuất, nhà phân phối