Món quà quý của thiên nhiên: đá ong xứ Đoài

ICTnews - Hàng trăm năm nay người dân xã Bình Yên (huyện Thạch Thất) vẫn sử dụng đá ong làm gạch. Đá ong gắn bó với đời sống sinh hoạt, tình cảm của người dân từ đời này qua đời khác.

Về với vùng đất Bình Yên, nơi tập trung nhiều đá ong nhất xứ Đoài, mọi người đều rất ấn tượng bởi sắc vàng óng của những vỉa đá ong. Đằng sau vẻ ngoài xù xì, thô ráp, màu vàng sậm và lỗ chỗ như tổ ong, những viên đá ong nơi đây luôn có một vẻ đẹp bí ẩn, vững chắc. Màu vàng óng ánh như mật ong luôn tạo cho con người ta cảm giác ấm cúng, thân quen mà không lành lạnh như các loại đá khác. Những công trình được xây bằng đá ong có những nét rất riêng bởi bề mặt nguyên sơ, thô mộc của các tấm đá không cần phải trát vữa khi xây, đặc biệt là không khí trong nhà rất mát mẻ vào mùa hè những lại ấm áp vào mùa đông.

Hàng trăm năm nay người dân xã Bình Yên vẫn sử dụng đá ong làm gạch. Đá ong hiện hữu mọi chỗ từ nơi thờ tự linh thiêng như đình, chùa... đến nhà ở, bếp, giếng, hàng rào, cầu ao, cổng ngõ... Đá ong gắn bó với đời sống sinh hoạt, tình cảm của người dân từ đời này qua đời khác. Đá ong còn là nguồn mưu sinh, mang lại cuộc sống ấm no cho nhiều thế hệ.

Những năm 1980, ngoài khai thác gạch để xây dựng trong gia đình, nhiều hộ còn bán ra thị trường. Thời gian này, Bình Yên như một "làng nghề" khai thác và kinh doanh đá ong… Khai thác đá ong là công việc nặng nhọc, đòi hỏi tính cần cù, kiên nhẫn. Để có được một viên đá "vuông thành sắc cạnh", người thợ đào đá phải thực hiện nhiều công đoạn. Công đoạn đầu tiên là tìm nguồn và thăm dò đá. Vốn là vùng sỏi đá nên việc tìm nguồn đá ở đây không mấy khó khăn. Đá ong ở đây có 2 loại: đá lộ thiên và đá nằm sâu dưới đất. Gặp những lò đá lộ thiên, người thợ chỉ việc dùng cuốc cào phẳng mặt đá rồi chuyển sang công đoạn "đánh đá". Gặp lò ở sâu dưới đất thì phải tiến hành thăm dò rồi mới khai thác được.

"Đánh đá" là công đoạn vất vả. Người thợ phải dùng một dụng cụ đặc biệt gọi là "thó". Thó được làm bằng sắt, thứ sắt nguyên chất được nung và rèn cẩn thận trong lò, tròn nặng và dài khoảng 2 m, đầu dưới như xà beng sắc bén gọi là "lãn" thó, dùng để xén đá thành từng viên có kích cỡ như ý muốn. Thông thường, đá dùng xây nhà có kích thước 30 x 16 x 15 cm. Đầu trên thó có những "cánh" bằng sắt, gọi là "én" thó, có tác dụng giữ cho thó cân đối, tạo độ chuẩn xác khi tạo hình viên đá.

Nếu làm vội, làm ẩu thì khó lấy được viên gạch vuông vức. Thợ thuốn gạch khéo thì những viên gạch đều nhau chằn chặn. Bởi vậy, dù tay thợ nào đào giỏi, "đánh vật" cả ngày cũng chỉ đào được 15 đến 20 viên là nhiều. Sau khi thuốn lên, gạch được xếp so le để phơi nắng phơi gió cho già cứng. Hiện ở Bình Yên còn khoảng 200 hộ sống bằng nghề khai thác, chế tác đá ong. Nếu như trước đây, đá ong chủ yếu dùng trong xây dựng đơn thuần thì khoảng 10 năm lại đây người dân nơi đây còn chế tác ra nhiều sản phẩm đặc sắc.

Hầu hết những người thợ nơi đây đều không trải qua trường lớp đào tạo tay nghề, không cần mẫu thiết kế nhưng dưới bàn tay gọt tỉa khéo léo, tài hoa của họ, những khối đá ong vô tri vô giác đã trở thành những con giáp, bức tượng vô cùng sinh động. Có lẽ nhiều người đều hiểu, tạo tác đá ong không đơn giản và cũng không phải ai cũng thành công. Để làm được nghề này, ngoài bàn tay khéo léo cần phải có bộ óc sáng tạo và ý tưởng phong phú. Ví như để làm được chiếc cổng bằng đá, ngoài việc tính toán kỹ thuật, kết cấu, cần phải có hoa tay và trình độ, bởi rất khó tạo ra các họa tiết, hình cong từ đá. Tính toán sao cho các lớp đá chồng lên thẳng tắp không cong, lệch so với các đường chỉ, thì mới tạo được dáng vẻ cổ kính, hoành tráng của công trình… Đá ong chẳng phụ công người, nếu làm đều, cũng có thu nhập gần 300 nghìn đồng/ngày. Đó vừa là nguồn thu bảo đảm cuộc sống, vừa là niềm yêu thích vẻ đẹp đặc sắc của đá ong quê nhà.

Đá ong là món quà quý thiên nhiên ban tặng cho vùng đất này nhưng nếu khai thác một cách thiếu ý thức và không có cách quản lý hiệu quả thì rất có thể một ngày không xa đá ong xứ Đoài chỉ còn là câu chuyện cổ tích của một vùng đất đầy huyền thoại.

Thu Thảo

Đăng lúc: 09/03/2011 13:20

Bản để in Lưu vào bookmarkKết nối nhà cung cấp đặc sản, nhà sản xuất, nhà phân phối