Tục lệ Hà thành

ICTnews - Hương ẩm là tục lệ phân chia thứ bậc theo tôn ti trật tự trong làng xã phong kiến, để mỗi khi làng có việc như tế lễ, ăn uống, quan dịch, họp bàn… thì theo đó mà sắp xếp.

Trong các làng của Hà Nội xưa, thường mỗi làng đều có một sổ Hương ẩm để ghi thứ tự ngôi vị cao thấp của các đinh nam trong làng sau khi họ đến tuổi trưởng thành. Thực chất lệ Hương ẩm ở Việt Nam xuất phát từ lệ Hương ẩm tửu của Trung Quốc thời cổ đại.

Ở Việt Nam, nhất là ở một số làng xã vùng ven đô xưa, lệ Hương ẩm được ghi cụ thể, như việc sắp xếp theo thứ tự ở chốn đình trung. Đây là những phân biệt rất chi tiết tùy theo từng làng, nhưng về đại thể thì thông thường thứ bậc cao nhất trong Hương ẩm gồm ba bàn, trong đó bàn nhất và bàn nhì là bàn của các vị lão niên hoặc có quan tước - thường làng nào trọng tước thì các bậc có quan tước thuộc bàn nhất, làng nào trọng xỉ thì các bậc lão niên thuộc bàn nhất - bàn ba là bàn của các chức sắc hương mục, sau bàn này mới đến các bàn dưới gồm các hoàng đinh, bạch đinh, cũng được phân biệt theo thứ tự tuổi tác, theo chức tước vai vế của cha ông. Theo sự phân biệt này, trong các kỳ vào đám (nhập tịch), tế thần cầu phúc - thường là vào mùa xuân hoặc mùa thu - làng chiếu theo sổ Hương ẩm để làm cỗ, những người có tên trong Hương ẩm tập trung tại đình làng, sau khi tế thần xong, ngồi theo thứ bậc đã quy định để cùng hưởng thần huệ, ăn uống hát xướng vui vẻ.

Tìm trong kho thư tịch cổ viết về Hương ước, tục lệ của một số làng ven đô Thăng Long thì thấy rằng, lệ Hương ẩm được phản ánh khá rõ nét qua các hoạt động chốn đình trung.

Trong Điều lệ xã Đông Mai (thuộc quận Hoàng Mai, Hà Nội) ghi bằng chữ Nôm, có điều quy định về ngôi hương ẩm của lính như sau: Trừ ra những người được cai trở lên, lúc chu hạn (hết hạn) đã có phẩm hàm của nhà nước rồi, tùy theo phẩm trật mà khao ngôi ngồi trong dân, còn những người bếp và lính đi chu hạn 6 năm đến lúc về thì được phép khao dân 10 đồng, ngồi cùng hương hào, chu 10 năm thì ngồi cùng với phó lý mua.

Hay trong Khoán ước làng Đại Lộ huyện Thanh Trì (nay thuộc xã Ninh Sở, huyện Thường Tín) ghi bằng chữ Nôm cũng có điều qui định về ngôi thứ trong hương ẩm như sau: Dân đinh trong làng ai đến 18 tuổi thì phải vào làng chịu việc quan. Ai vào trước thì ngồi trên, vào sau thì ngồi dưới. Ai đến 50 tuổi thì lên lão. Ai được thưởng phẩm hàm cùng người làm chánh phó tổng, thứ đến chánh phó lý hương tuần, thứ đến những người đi lính mãn lệ, thì được ngồi từ chiếu đệ nhất quan viên trở xuôi, kế liền chiếu các cụ năm mươi tuổi...

Trên thực tế, sự phân biệt sang hèn lớn bé được thể hiện qua chỗ ngồi trong Hương ẩm (chiếu trên chiếu dưới, mâm trên mâm dưới) chính là sự phân chia giai cấp ở làng xã. Khi đã được vào sổ Hương ẩm, người dân theo thứ bậc mà được hưởng quyền lợi trong làng cũng như phải tham gia gánh vác việc làng, như đóng góp tiền gạo cho các kỳ tế lễ, cắt bổ quan dịch, công dịch, thuế khóa… Thường là theo tỷ lệ nghịch, thứ bậc cao thì quyền lợi nhiều gánh vác ít, thứ bậc thấp thì quyền lợi ít gánh vác nhiều.

 

Trong bản Khoán ước xã Duyên Trường huyện Thanh Trì (nay thuộc xã Duyên Thái huyện Thanh Trì) có điều qui định về thứ vị tại đình trung như sau: Khi tế tự, giải 4 chiếu lễ. Chiếu nhất là chủ tế, khoa mục, thủ chỉ và cụ nhiều tuổi nhất làng có giá trị và không can phạm gì. Chiếu nhì là chiếu phẩm hàm, hương lão, tư văn. Chiếu ba là chiếu các cụ năm bàn trở lên và hội đồng lý dịch. Trong đình, gian trong trước hương án mấy chiếu chủ tế và đại khoa. Long đình trong bên tả là chiếu mấy Cử nhân, Tú tài, Tham biện phẩm hàm về văn giai, kỳ mục hội đồng, bên hữu là chiếu phẩm hàm thì được ngồi trên giường cầu. Long đình giữa, tả tư văn, hữu thượng lão. Long đình ngoài, hữu sáu bàn, tả tứ phiên...

Qua thực tế ở các làng xã Thăng Long thời phong kiến thì thấy rằng, lễ Hương ẩm tửu ở Việt Nam đã không còn rõ rệt tinh thần của một nghi lễ nữa mà được chuyển hóa thành một tục lệ bao trùm lên toàn bộ đời sống chính trị xã hội chốn hương thôn. Tuy vẫn mang đầy đủ các nội dung kể trên, nhưng nó đã được kết hợp chặt chẽ với luật bổ hạng của nhà nước để tiện quản lý thuế khóa công dịch và đặc biệt nhấn mạnh sự sắp xếp thứ bậc tôn ty trong làng nhưng theo cách của người Việt. Càng về sau lệ Hương ẩm càng diễn biến mở rộng theo chiều hướng trở thành một lệ định chặt chẽ về ngôi thứ nơi đình trung.

Ngày nay, trong mỗi ngôi đình của người Hà Nội, lệ Hương ẩm với những phân biệt thứ bậc sang hèn, ngôi vị phiền nhiễu đã không còn tồn tại, nhưng những nét đẹp kính trên nhường dưới, hay tôn trọng người cao tuổi vẫn được người Hà Nội lưu giữ và phát huy.

Thanh Trúc

Đăng lúc: 07/01/2011 15:14

Bản để in Lưu vào bookmarkKết nối nhà cung cấp đặc sản, nhà sản xuất, nhà phân phối