Làng Diềm với ca khúc quan họ

Làng Diềm tên tự là Viêm Xá, thuộc xã Hòa Long của thành phố Bắc Ninh, là làng Việt cổ nằm dọc theo núi Kim Sơn. Làng to, dân đông, sống thuần nông. Những ngõ nhỏ chỉ lọt gánh rơm chạy dài hun hút. Tuy đất quý như vàng nhưng làng vẫn dành một không gian rộng rãi, thoáng đãng ở ngay đầu làng làm nơi sinh hoạt tâm linh, gồm cụm di tích đình, chùa, đền Vua Bà và đền Cùng-giếng Ngọc.

  Quan họ làng Diềm ngày hội.

Truyền thuyết Vua Bà kể rằng, thời Hùng Vương, công chúa Nhữ Nam đi du ngoạn núi sông. Bỗng bà gặp cơn phong vũ cuốn lên trời rồi đưa đến trang Viêm Xá. Thấy phong cảnh hữu tình, bà cho là điềm trời xui khiến nên đã ở lại dạy dân trồng dâu, nuôi tằm, dệt vải. Những khi nông nhàn, bà lại dạy dân làng ca vũ và lề lối hát tập thể. Từ một làng, điệu hát, lề lối hát được truyền sang nhiều làng trong vùng. Trải qua thời gian, cách hát của Vua Bà dạy dân làng đã trở thành nghệ thuật hát quan họ. Những làng có chung nghệ thuật hát này gọi là làng quan họ gốc. Ngày nay qua khảo sát, có 49 làng quan họ gốc, chủ yếu thuộc tỉnh Bắc Ninh và một số thuộc tỉnh Bắc Giang. Mọi người đều tôn công chúa Nhữ Nam là Vua Bà thủy tổ quan họ. Làng Diềm có đền thờ và tôn Vua Bà là thành hoàng. Nghệ thuật hát quan họ do Vua Bà khởi xướng, nay đã trở thành di sản văn hóa phi vật thể nhân loại.

Hội đền Vua Bà vào ngày mùng Sáu tháng Hai âm lịch hằng năm. Trong lễ hội có những tập tục độc đáo kỉ niệm Vua Bà. Đó là tục “cướp cầu”, mong mưa thuận gió hòa. Trước khi diễn trò cướp cầu có lễ cầu đảo do các già làng thực hiện. Lời khấn có câu: Trước đền có một cây đa/ Vương Mẫu hạ giới thực là Chúa Tiên/ Vạn thế hương hỏa lưu truyền/ Dân vì hạn hán mở đền cầu mưa... Trò cướp cầu diễn ra ở ngay sân đền. Người ta vạch đôi sân thành bên Đông và bên Tây, đào hai hố sâu nửa mét. Mỗi bên có 5 trai tân khỏe mạnh vào đội cướp cầu. Ông chủ hội tung cầu khai hội, hai bên xông vào cướp cầu rồi truyền cho nhau ném vào hố của bên mình. Bên nào ném trúng trước là thắng. Tương truyền năm nào bên Đông thắng thì năm ấy mưa thuận gió hòa, dễ làm ăn. Hiện nay trong hậu cung đền Vua Bà luôn có ba quả cầu sơn đỏ đặt trước tượng thờ để dùng trong nghi thức cướp cầu.

Sau hội cướp cầu là màn múa cờ. Trong tiếng trống chiêng rộn rã, nam thanh nữ tú rước cờ từ cửa đền đi ra sân rồi chạy theo ngược chiều kim đồng hồ khắp vòng sân, sau đó cuộn dần vào giữa. Quan niệm dân gian đây là tượng trưng cho mầm cây mọc lên mạnh mẽ, báo hiệu vạn vật sinh sôi phồn thịnh trong năm mới. Sau màn múa cờ là nghi thức rước kiệu Vua Bà ra bến sông lấy nước để tắm tượng, tưới cây, tưới ruộng… làm phép cho cây cối phát triển, tránh sâu bọ, làng xóm không dịch bệnh...

Sau các nghi thức cầu đảo là sinh hoạt ca hát quan họ. Làng Diềm có khoảng mười “bọn quan họ”. Mỗi “bọn” kết nghĩa với một “bọn” ở làng khác trong vùng. Vào ngày hội đền Vua Bà, các “bọn quan họ” kết nghĩa khăn gói đến tụ tập ca hát thâu đêm suốt sáng. Nhà đăng cai cho hai “bọn” kết nghĩa hát gọi là “nhà chứa”. Ngoài các anh hai, chị hai, anh ba, chị ba... còn có cả các lứa quan họ măng non đi theo học nghề và giữ nhịp kết nghĩa lâu bền. Khi ăn cơm kết nghĩa, tất cả đều ngồi chung một mâm. Tục lệ quan họ không lấy nhau trong “bọn” kết nghĩa được gìn giữ để canh hát thâu đêm luôn ý vị và trong sáng 

Về dự hội đền Vua Bà ở làng Diềm, du khách còn được chiêm ngưỡng một kiến trúc độc đáo, đó là ngôi đình làng ngay cạnh đền. Đình không to lớn như một số đình trong vùng, nhưng cột lim đúng là “to như cột đình”, mấy người ôm mới xuể. Đặc sắc nhất là bộ cửa võng bốn tầng sơn son thếp vàng, chạm khắc tinh diệu chạy suốt từ nền lên nóc. Hệ thống kết cấu cổ nặng nề vậy mà những người thợ mộc tài ba đã liên kết lực khéo léo khiến độ bền ngôi đình chịu được nắng mưa thời gian đã hơn 400 năm, thật xứng với câu ca truyền tụng: Thứ nhất là đình Đông Khang/ Thứ nhì đình Báng, vẻ vang đình Diềm…

Uyên Linh

Đăng lúc: 01/04/2011 11:43

Bản để in Lưu vào bookmarkKết nối nhà cung cấp đặc sản, nhà sản xuất, nhà phân phối