Vườn muỗm 1000 tuổi ở Hà Nội

Nhắc đến đền Voi Phục, người dân thủ đô và cả nước thường chỉ biết đến ngôi đền có 2 con voi phủ phục ở cổng, trong công viên Thủ Lệ. Nhưng ít ai biết rằng, ở bên đường Thụy Khuê, thuộc quận Tây Hồ cũng có một ngôi đền mang tên Voi Phục, và cũng có 2 con voi đá phủ phục ngoài cổng. Tại ngôi đền này, vừa có một phát hiện chấn động, đó là, trong ngôi đền có một vườn cây với những cây muỗm có tuổi khoảng 700 đến 1.000 năm.

Ông Nguyễn Văn Tùng, 77 tuổi, Trưởng ban quản lý di tích đền Voi Phục dẫn tôi đi dạo dưới tán những cây muỗm khổng lồ trong khuôn viên ngôi đền rộng 2.000 mét vuông này và kể những câu chuyện về ngôi đền thờ đức thánh Linh Lang. Theo ông Tùng ngôi đền đươc lập để thờ hoàng tử Linh Lang, sinh tại làng Thụy Chương (thuộc phường Thụy Khuê hiện tại) bên hồ Dâm Đàm (tức Hồ Tây) đã anh dũng hy sinh trong cuộc chiến chống quân ngoại xâm (1076-1077).

Ngay sau khi Hoàng tử Linh Lang hy sinh vua truyền cho 269 làng, xã, tất cả những nơi mà ông từng ở, đóng quân, đi qua… phải lập đền thờ để tưởng nhớ công lao của ngài.

Thụy Chương là nơi sinh ra đức thánh Linh Lang, nên ngay khi ông mất, nhân dân đã xây dựng đền thờ để tưởng nhớ. Sau đó một thời gian, làng Thủ Lệ, nơi Linh Lang từng ở, cũng xây dựng một ngôi đền và cũng đặt tên là Voi Phục. Theo quy ước ngày xưa, ngôi đền nào cùng tên, cùng thờ một người, thì ngôi đền xây sau sẽ phải nhỏ hơn ngôi xây trước. Chính vì vậy, quy mô ngôi đền Voi Phục ở Thủ Lệ nhỏ hơn so với đền Voi Phục Thụy Khuê.

Thông thường, sau khi xây dựng xong đền, người ta thường trồng 9 cây xung quanh để rủ bóng che đền, tạo không gian mát mẻ, trong lành. Những cây được trồng trong đền, chùa thường là đa, bồ đề, muỗm, đại, là những loài có sức sống mãnh liệt, tuổi thọ cao, to lớn, tán lá rộng…

Sau khi xây dựng xong đền, dân làng đã trồng 8 cây muỗm bao quanh ngôi đền và khu vườn, một cây cạnh giếng ngọc ngay trước đền. Chuyện trồng những cây muỗm quanh ngôi đền này ra sao không được sử sách nhắc đến, vì đó là chuyện hết sức bình thường, đền chùa nào chẳng trồng cây, vừa lấy bóng mát, lại tảo vẻ thanh bình, uy nghiêm.

Ông Nguyễn Văn Tùng kể, năm 1999, có một đoàn 10 người, trong đó có một người phiên dịch, một nhà khoa học của Việt Nam, còn lại là người nước ngoài tìm vào đền Voi Phục Thụy Khuê. Họ giới thiệu với ông Tùng rằng, họ là đoàn khảo sát môi trường quốc tế, sang Việt để tìm hiểu về cây cổ thụ và nhờ ông tạo điều kiện để họ khảo sát. Ông Tùng đồng ý liền.

Sau trọn một ngày phỏng vấn ông Tùng, làm công tác khảo sát, đo đạc tán lá, thân cây, thậm chí, họ dùng máy khoan với cái mũi khoan trông rất lạ chọc thủng thân cây, họ đưa ra kết luận khiến ông Tùng và các cụ già trông đền… choáng váng: “Những cây muỗm trong đền có tuổi ít nhất là 700 năm, nhiều có thể đến gần 1.000 năm. Để đưa ra con số chính xác, thì phần phải nghiên cứu kỹ hơn”.

Một nhà khoa học bảo ông Tùng: “Tôi đọc sử sách Việt Nam thấy rằng, trong các ngôi đền của Việt Nam đều trồng 9 cây, biểu tượng cho sự trường cửu, nhưng tôi chỉ thấy trong ngôi đền này có 8 cây, còn một cây chắc bị đốn hạ, hoặc chết rồi”.

Nghe nhà khoa học kia nói vậy, ông Tùng chợt reo lên: “Còn một cây nữa ở bên kia đường”. Thế là đoàn nghiên cứu chạy theo ông Tùng sang phía bên kia đường Thụy Khuê. Hóa ra, giữa khu nhà dân cao tầng có một cây muỗm nữa bị “trói” chặt cứng bởi những bức tường.

Theo ông Tùng, cây muỗm này được trồng cạnh giếng ngọc. Tuy nhiên, người dân lấn chiếm, đã lấp cả giếng ngọc làm nhà. Rồi cách đây mấy chục năm, con đường Thụy Khuê mở ra, xuyên qua mặt đền, nên cây muỗm đã bị con đường chia cắt khỏi khuôn viên đền. Cây muỗm này cũng có tuổi thọ tương đương 8 cây trong vườn đền, nhưng nó chỉ còn cái thân với vài cành loe hoe, vì bị người ta chặt cành xây nhà nhà lấn chiếm.

Anh Ngô Kim Khánh, thành viên đoàn khảo sát cây cổ thụ, thực hiện dự án xây dựng cuốn “Atlas cây cổ thụ ở Hà Nội”, cho biết, anh cũng như các cán bộ của Trung tâm Giáo dục và Truyền thông Môi trường (Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam), rất ngạc nhiên về tuổi thọ của những cây muỗm quanh đền Voi Phục Thụy Khuê.

Theo tìm hiểu của anh Khánh, những nhà khoa học nước ngoài từng nghiên cứu vườn muỗm trong đền Voi Phục Thụy Khuê thuộc dự án khảo sát cây xanh của Liên Hiệp Quốc. Kết luận của họ là đáng tin, vì họ có phương tiện máy móc hiện đại, chuyên nghiệp. Hiện Trung tâm Giáo dục và Truyền thông Môi trường vẫn chưa có điều kiện sử dụng máy móc hiện đại để xác định tuổi của cây cổ thụ Hà Nội do thiếu kinh phí, nên mới chỉ dừng lại ở đo đạc thân, tán lá, phỏng vấn đều tra về lai lịch cây…

Theo anh Ngô Kim Khánh, thành viên đoàn khảo sát cây cổ thụ phục vụ cho đại lễ 1.000 năm Thăng Long, những “cụ” muỗm này có chu vi thân lên tới 4,21 mét, cao tới 26 mét.

Giữa cái nóng như nung tại Hà Nội, không khí trong khu vườn muỗm đại cổ thụ ở đền Voi Phục Thụy Khuê vẫn mát lạnh như ở trên vùng núi.

Ông Nguyễn Văn Tùng (Trưởng ban quản lý di tích đền Voi Phục Thụy Khuê) cho biết, bản thân ông cũng như các cụ già ở Thụy Khuê đều chỉ biết rằng, những cây muỗm này đã có từ rất lâu. Từ ngày bé xíu ông đã thấy nó khổng lồ như thế này rồi. Còn chuyện nó được trồng từ năm bao nhiêu, trồng như thế nào thì không ai biết. Nhưng chuyện nó có tuổi ít nhất 700 năm thì quả là không dám nghĩ đến.

Tuy nhiên, từ khi các nhà khoa học nước ngoài định tuổi cho những cây muỗm ở quanh đền Voi Phục Thụy Khuê tới hơn 700 năm, thì ông Tùng cũng như các bô lão ở Thụy Khuê đều tin rằng, nó được trồng từ ngày dựng ngôi đền này, tức là đã ngót 1.000 năm. Theo truyền thống của nước ta, mỗi khi dựng đền, đình hoặc chùa, bao giờ các cụ cũng trồng 9 cây, thường là đa, bồ đề, muỗm. Và 9 cây muỗm hiện vẫn còn đến ngày nay qua dáng cây, tán lá… đều có vẻ như có tuổi ngang với nhau.

Cũng kể từ ngày các nhà khoa học nước ngoài tuyên bố 9 cây muỗm này thuộc hàng “đại cổ thụ”, đền Voi Phục Thụy Khuê trở nên nổi tiếng. Có rất nhiều đoàn đến thăm, trong đó, chủ yếu là các nhà khoa học, sinh viên, học sinh, các nhà nghiên cứu về môi trường. Đặc biệt, hồi giáo sư Trần Quốc Vượng còn sống, ông đã dẫn một đoàn gần 100 nhà khoa học trong và ngoài nước, toàn giáo sư, tiến sĩ đến ngôi đền này tham quan, nghiên cứu. Giáo sư Vượng cũng khẳng định ngôi đền này đã có tuổi gần 1.000 năm, dựng trước ngôi đền Voi Phục ở công viên Thủ Lệ. Theo giáo sư Vượng, nếu vườn muỗm này được trồng cùng lúc dựng đền, thì nó cũng có tuổi ngót ngàn năm rồi.

Ông Nguyễn Văn Tùng dẫn tôi đi dạo trong khu vườn “đại cổ thụ” rộng 2.000 mét vuông nằm giữa con phố đông đúc, bụi bặm, nườm nượp xe cộ đi lại. Giữa cái nóng như nung của Hà Nội những ngày này, song không khí trong khu vườn mát lạnh như ở trên vùng núi.

Ông Tùng bảo: “Những ngày hè, trên tivi nói ngoài đường phố Hà Nội nắng nóng hơn 40 độ C, người dân phải bỏ nhà ra khách sạn ở tránh nắng, song chúng tôi vẫn ngồi trong đền uống nước, dạo chơi trong vườn đền mà không cần đến quạt điện. Không biết có phải do những cụ muỗm này tỏa ra hơi mát không nữa”.

Đúng là đứng dưới tán muỗm thấy không khí mát lạnh, không có cảm giác oi nồng như ở chỗ khác. Tuy nhiên, theo tôi, do những cây muỗm này quá lớn, tán rộng, cao, che kín mảnh vườn 2.000 mét, không cho anh nắng lọt xuống đất, do đó, đất vẫn giữ được hơi lạnh, nên hơi lạnh tỏa ra trong những lúc nắng nóng, khiến không khí trong vườn mát dịu.

Những “cụ” muỗm này đều rất cao lớn, lực lưỡng, thân cây mốc thếch, u mấu hoặc có màu trắng bạc. Khủng nhất là “cụ” muỗm nằm ở phía trái trước đền. Theo anh Ngô Kim Khánh, thành viên đoàn khảo sát cây cổ thụ phục vụ cho đại lễ 1.000 năm Thăng Long, “cụ” muỗm này có chu vi thân lên tới 4,21 mét, đường kính 1,34 mét và cao tới 26 mét. Đặc biệt, đường kính tán cây rộng tới 20 mét, che phủ một khoảng không rộng tới vài trăm mét vuông.

Theo ông Nguyễn Văn Tùng, các “cụ” muỗm dù đã gần ngàn tuổi, song năm nào quả cũng sai trĩu trịt. Đầu xuân, hoa nở li ti phủ trắng những tán cây khổng lồ. Mỗi khi có cơn gió nhẹ từ Hồ Tây thổi vào, hoa rụng như mưa tuyết, trắng trời, phủ kín mái đền, sân đền, khuôn viên sau đền và nhà dân quanh đó. Ngày nào ông và các cụ trông giữ đền cũng quét được mấy bao tải hoa muỗm.

Vào những ngày gió đông bắc thổi mạnh hoa trút xuống nhiều khủng khiếp. Mỗi ngày các cụ quét đền cả chục lần. Cứ quét xong chỗ này, chỗ kia đã lại ngập lún bàn chân.

Tháng 3, tháng 4 là mùa muỗm chín. Quả muỗm giống như quả xoài, nhưng nhỏ hơn. Ông Tùng gọi những người nghèo quanh khu vực đến hái muỗm đem bán. Một người hái một lúc được cả bao quả muỗm. Họ hái muỗm ròng rã cả tháng trời mới hết. Mỗi vụ, 9 “cụ” muỗm này cho sản lượng tới vài tấn quả. Quả muỗm có vị chua mát, nên cho vào nước rau luộc thì ngon tuyệt. Đặc biệt, với người Hà Nội, món canh thịt băm viên nấu muỗm xanh đã trở nên quen thuộc vào những ngày nóng nực đầu hè.

Muỗm là loài sống rất thọ và có sức sống mãnh liệt. Trong điều kiện thuận lợi, tuổi thọ của chúng có thể tính bằng ngàn năm. Điều lạ là thân muỗm lớn rất chậm, song cành lại mọc rất nhanh. Có tuổi cả ngàn năm, song thân chỉ lớn chừng vài người ôm. Do gỗ muỗm không dẻo, lại xốp òm ọp, nên chỉ một cơn giông, bão quét qua, cành muỗm gẫy lả tả. Tuy nhiên, chỉ thời gian sau, cành lá lại sum suê trên cái thân ngàn năm tuổi mốc thếch ấy.

Trong số 9 cây muỗm, hiện có 2 cây nằm ngoài khuôn viên của đền. Một cây phía sau đền, nửa gốc ngoài ngõ, nửa gốc trong sân nhà dân. Tuy nhiên, cây muỗm này được bảo vệ rất tốt, nên còn nguyên vẹn. Còn “cụ” muỗm phía bên kia đường Thụy Khuê hiện đang bị đóng khung bởi những bức tường, không hở một chút nào. Để đấu tranh sinh tồn, “cụ” muỗm phải vươn rất cao, vượt khỏi mái những ngôi nhà cao tầng.

Theo ông Tùng, rất nhiều lần những hộ dân quanh đó đòi cưa cành để xây nhà, song ông cũng như chính quyền phường Thụy Khuê đều phản đối quyết liệt mới giữ được. Tuy nhiên, số phận “cụ” muỗm ngàn tuổi này dễ bị định đoạn trong một sớm một chiều, bởi cụ mọc đúng chỗ mà trị giá đất lên tới cả trăm triệu một mét vuông.

Hiện tại, duy nhất đền Voi Phục Thụy Khuê và chùa Láng là còn đủ 9 cây muỗm. Tuy nhiên, 9 cây muỗm ở chùa Láng chỉ có tuổi trên 300 năm, không thể sánh với tuổi của 9 “cụ” muỗm ở đền Voi Phục Thụy Khuê. Những đền, đình, chùa khác ở Hà Nội thường chỉ còn 2-3 cây muỗm đại cổ thụ mà thôi. Như đền Quán Thánh (Ba Đình), được bảo vệ rất tốt, song hiện cũng chỉ còn 6 cây muỗm 300 tuổi.

Vườn muỗm đại cổ thụ gần 1.000 tuổi trong khuôn viên ngôi đền cổ Voi Phục Thụy Khuê là vô cùng quý giá. Để có được vườn đại cổ thụ như thế này, phải mất gần 1.000 năm trồng, chăm sóc, bảo vệ.

Tuy nhiên, theo ông Ngô Kim Khánh, hiện những “cụ” muỗm này đang mắc khá nhiều bệnh, đặc biệt là bệnh nấm mốc trên thân. Do đó, công tác bảo vệ cần phải được tiến hành trong thời gian tới, nhằm giữ lại bằng được di sản sống quý giá này. Trước mắt, cần khám và chữa bệnh cho các “cụ” muỗm nhằm kéo dài tuổi thọ cho các “cụ”.

Hoàng Minh (tổng hợp)

Đăng lúc: 02/10/2010 14:19

Bản để in Lưu vào bookmarkKết nối nhà cung cấp đặc sản, nhà sản xuất, nhà phân phối