Văn hiến Thăng Long qua các khía cạnh

Văn hiến Thăng Long trong xây dựng đời sống vật chất biểu hiện một trình độ văn hóa khá cao ở các khía cạnh ẩm thực, trang phục, kiến trúc, tiêu dùng

Văn hiến Thăng Long không chỉ thể hiện ở những tư tưởng, tình cảm lớn, những hành vi sáng tạo và dũng cảm nhằm xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, những thành tựu lớn về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội mà còn bộc lộ những nét tốt đẹp trong đời sống thường ngày của nhân dân Thủ đô.

Văn hiến Thăng Long trong xây dựng đời sống vật chất biểu hiện một trình độ văn hóa khá cao ở các khía cạnh ẩm thực, trang phục, kiến trúc, tiêu dùng. Khía cạnh nào cũng cho thấy đặc điểm con người đất Thăng Long tinh tế, lịch lãm, sáng tạo, giản dị.

Văn hóa ẩm thực


Việt Nam vốn là một nước ở vùng nhiệt đới, không có đồng cỏ nên săn bắn không thuận lợi bằng hái lượm. Khi phát triển nông nghiệp lúa nước thì trồng cây có ưu thế hơn chăn nuôi. Trong tình hình này, thức ăn thực vật là chủ yếu (lúa gạo, ngũ cốc, các loại rau); thức ăn động vật (thịt gia cầm, gia súc) thường chỉ dành cho việc tế lễ và cúng giỗ, họp mặt, nguồn thức ăn đạm động vật chủ yếu là thủy sản (cá, tôm, cua, ốc)…

Là trung tâm chính trị-kinh tế và giao lưu văn hóa, Thăng Long-Hà Nội còn có điều kiện thuận lợi hơn nữa để tiếp thu kinh nghiệm chế biến món ăn từ các miền của đất nước và của cả nước ngoài như Trung Quốc, Ấn Độ. Sáng tạo và khéo léo trong kỹ thuật chế biến, sự lịch lãm và tinh tế trong thưởng thức món ăn, con người Thăng Long-Hà Nội đã đặt dấu ấn văn hóa ẩm thực của mình trong nhiều thức ăn, đồ uống khác nhau.

Thăng Long có nhiều món ăn đặc sản. "Đại Nam nhất thống chí" của sử quán triều Nguyễn có nhắc tới bánh phục linh phố Hàng Đường và phường Đông Xuân hoặc cốm Vòng là thứ cốm dẹp ở xã Dịch Vọng, nem chua, chả cá cũng khá nhiều nơi làm, nhưng không nơi nào sánh kịp nem Vẽ và chả cá Hà Nội với kỹ thuật chế biến và nghệ thuật thưởng thức tinh vi, tế nhị.

Ngày nay, món quà phở thì trong Nam ngoài Bắc, thành thị thôn quê, nơi nào cũng có nhưng cũng chỉ phở Hà Nội mới ngon, hương vị riêng không đâu trộn lẫn được.

Văn hóa ẩm thực của Thăng Long-Hà Nội không chỉ thể hiện ở chỗ chế biến thức ăn ngon, mà lại có một trình độ điêu luyện về nghệ thuật tổ chức bữa ăn và cách thưởng thức món ăn. Người Thăng Long-Hà Nội tinh tế và sành điệu trong việc ăn uống, tuy đôi lúc tỏ ra quá kĩ tính hoặc có chút cầu kì. Quý ở tinh, không quý ở nhiều, coi trọng gia vị với nhiều loại rau thơm. Mâm, bát, đĩa dọn lên sạch sẽ, khô ráo, xếp đặt tinh tươm đâu vào đấy. Ngồi mâm phải ngay ngắn, ăn uống từ tốn, khoan thai.

Văn hóa trang phục


Thời xưa, áo quần người Việt Nam cũng đã thích ứng với những điều kiện của khí hậu, của sản xuất và sinh hoạt mỗi vùng và ở mỗi mùa khác nhau. Trong hoàn cảnh xứ nhiệt đới, người ta thường dùng quần áo bằng vải, lụa mỏng, thoáng mát. Phụ nữ mặc váy, mặc yếm. Đàn ông thường đóng khố, cởi trần. Người ta thường đi đất, che mưa nắng bằng nón lá, áo tơi.

Quần áo thì giản dị cho phù hợp với thời tiết, nhưng trang sức thì lại được đặc biệt quan tâm. Từ xa xưa, đã có đủ loại đồ trang sức với nhiều kiểu khác nhau, bằng xương, bằng vỏ ốc, vỏ trai, bằng đá quý… như vòng tay, vòng cổ, vòng chân, khuyên tai… Không chỉ con gái mà cả con trai cũng ưa chuộng đồ trang sức. Điều này này nói lên tính lạc quan, yêu đời của người Việt. Trong hoàn cảnh thiếu thốn vẫn tìm cách làm đẹp thêm cuộc sống của mình. Có thể nói, ý thức thẩm mĩ trong trang sức đã nảy sinh rất sớm ở người Việt cổ và trở thành truyền thống đối với người Việt sau này.

Dần dần, cùng với sự thay đổi và phát triển của kinh tế-xã hội, quần áo người Việt cũng ngày một cải tiến. Nhiều loại vải, lụa bền tốt hơn. Nhiều kiểu cách ăn mặc đẹp hơn. Có áo quần riêng khi lao động sản xuất, áo quần mặc trong nhà và áo quần mặc khi ra ngoài, áo quần ngày thường và áo quần ngày lễ tết, hội hè.

Riêng đối với Thăng Long, những trang phục mang tính dân gian từ các địa phương và các kiểu quần áo du nhập từ nước ngoài đều được con người ở đây lựa chọn và cải biên thêm đẹp. Vải vóc quý, nhập từ nước ngoài vào, đều sử dụng thích hợp với nhu cầu có tính thẩm mỹ của người Thăng Long. Triều đình Việt Nam nhiều lúc đã hạn chế nhập cảng gấm vóc, tơ lụa đắt tiền và khuyến khích dùng hàng nội hóa trong trang phục, trong nhân dân cũng như cả các tầng lớp thượng lưu và trong cung đình.

Tuy nhiên, vải lụa đắt tiền chưa phải là điều quyết định cái đẹp của quần áo. Đối với người Thăng Long, chất liệu sử dụng có thể chỉ là vải lụa thô, nhưng từ việc lựa chọn chất vải, màu và kiểu dáng đến việc may cắt, đều có sự chăm chút tinh tế đến từng đường kim mũi chỉ. Quần áo phải bền chắc, tiện lợi nhưng không chỉ có thế. Trang phục của người Thăng Long còn phải đẹp, đẹp giản dị, trang nhã và hài hòa. Những gì hào nhoáng, xa hoa, sặc sỡ hoặc rườm rà, kiểu hoa hòe, hoa sói… đều không phải vẻ đẹp nền nã mà người Thăng Long ưa chuộng.

Văn hóa trong kiến trúc


Trong lĩnh vực làm nhà ở, kiến thiết nơi cư trú, vấn đề thời tiết và khí hậu có ảnh hưởng quan trọng tới đời sống. Thời tiết và khí hậu ở Việt Nam có sự khác biệt lớn giữa hai mùa nóng lạnh. Ở miền Bắc, mùa rét thì ẩm ướt mưa phùn, gió bấc. Mùa hè thì nóng nực oi bức, cả ban ngày ban đêm. Chẳng những đồ ăn, đồ mặc phải thích nghi với thời tiết ấy mà nhà ở cũng phải xây dựng thế nào để giảm bớt sự khắc nghiệt của thời tiết, tạo được ấm áp trong mùa đông, mát mẻ trong mùa hè.

Bởi vậy, nhà ở của người Việt trước kia thường bằng tre, gỗ, nứa, lá với mái thấp, vách mỏng và thoáng. Khu nhà thường có ao, có vườn, chọn hướng nam thích hợp. Về sau, những ngôi nhà tường xây mái ngói mọc lên, thì yêu cầu về nhà ở thoáng đãng, có cây xanh, nước mát, nhưng vẫn luôn coi trọng nền nếp tương tự như cũ.

Thăng Long từ trước đến nay vẫn có một cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp. Những cảnh quan sẵn có của thiên nhiên được bàn tay người chăm chút làm tăng thêm vẻ đẹp. Một thời, vua chúa thuở ấy đã cho trồng trên một vài tuyến đường toàn một loại cây, như cây liễu, cây hòe, (ngày nay còn có thể nhận thấy dấu tích qua những cái tên gọi của đường Liễu Giai, phố Hòe Nhai).

Nhà ở của Thăng Long, trong khu Hoàng thành xưa kia được xây dựng với những cung vua, phủ chúa nguy nga, lộng lẫy. Ngoài ra các chùa đền tôn nghiêm, cổ kính rải rác khắp nơi, trong các khu dân cư rộng lớn với đủ kiểu những ngôi nhà của các tầng lớp sĩ, nông, công, thương.

Vùng ngoại vi kinh thành, nhà cửa làng xóm vẫn một vẻ đẹp hiền hòa sau lũy tre xanh, bên vườn tược xum xuê, ngoài kia ruộng đồng bát ngát. Khu các phố phường buôn bán, nhà cửa san sát, 36 phố phường đất chật người đông, người làm ăn buôn bán ở đây đã xây dựng nhà cửa một cách thích hợp nhất, trong hoàn cảnh cụ thể.

Nhiều biện pháp rất sáng tạo được áp dụng như: xây nhà kiểu chồng diêm, giật cấp để bảo đảm thông thoáng và có chiều cao nhất định mà không vi phạm những quy định khắt khe của triều đình. Xây nhà trốn cột để lòng nhà khỏi bị hẹp lại trên lô đất vốn đã hẹp về chiều rộng. Xây nhà chia thành nhiều lớp lang, vừa phù hợp với lô đất vốn sâu về chiều dài, vừa bảo đảm có khoảng sân trống để đón khí trời và ánh sáng.

Nét đặc sắc trong lĩnh vực nhà ở của người Thăng Long trước kia, người Hà Nội sau này là trang trí không cầu kỳ, cấu trúc không phức tạp, trái lại rất giản dị và chuộng tiện lợi, thích nghi với khí hậu và thời tiết. Người Thăng Long-Hà Nội luôn có ý thức tạo dựng xung quanh mình một môi trường trong sạch, một cảnh sắc thiên nhiên thích hợp với thú trang nhã.

Văn hóa tiêu dùng


Phường hội ở Thăng Long vốn là trung tâm sử dụng và phát triển các ngành thủ công, có những nhu cầu to lớn và phức tạp về hàng hóa tiêu dùng.

Tại đây phải thỏa mãn từ những nhu cầu của vua, quan đến binh lính, về nhu cầu của đông đảo người dân bình thường vốn rất khác nhau, những người sinh trưởng ở Thăng Long và những người từ nơi khác tới, rồi cả khách vãng lai là người trong nước hoặc nước ngoài tấp nập vào ra.

Với 36 phố phường, Thăng Long-Hà Nội vừa là nơi sản xuất, vừa là thị trường quan trọng bậc nhất tiêu thụ sản phẩm, đặc biệt là những sản phẩm hàng thủ công và mĩ nghệ của hầu khắp đất nước. Thăng Long chẳng những đã duy trì và phát triển được những ngành nghề truyền thống của địa phương, mà còn thu hút ngày càng nhiều các ngành nghề thủ công, mĩ nghệ từ các nơi khác kéo đến.

Thăng Long tự hào có lĩnh hoa Yên Thái, đồ gốm Bát Tràng, thợ vàng Định Công, thợ đồng Ngũ Xã. Có giấy dó phường Hồ Khẩu, có hàng lĩnh lụa vùng Bưởi, có làng chạm gỗ ở Thiết Úng, khảm trai ở Cựu Lâu. Lại có nghề tiện từ Nhị Khê lên, nghề thuộc da và đóng giày từ Trúc Lâm tới. Ngoài ra còn có nhuộm điều Hàng Đào, nhuộm thâm Võng Thị, đan lát mây tre, chế biến thực phẩm… thật chẳng thiếu thứ gì. Bởi vậy, nói đến sản phẩm tiêu dùng của Thăng Long, không thể bỏ qua một đặc điểm lớn là sự dồi dào, phong phú và đa dạng, cả về khối lượng, chất lượng và chủng loại.

Đối với những mặt hàng khi còn sản xuất và tiêu thụ ở nơi khác thì yêu cầu về chất lượng chỉ mới được đặt ra ở mức vừa phải, nhưng một khi đưa về thị trường Thăng Long thì chất lượng buộc phải đổi khác. Bởi vì mức sống vật chất và văn hóa của con người ở đây cao hơn. Sự lịch lãm, sành sỏi và thị hiếu ở đất Kinh Kỳ không dễ dàng chấp nhận những sản phẩm thua kém. Đòi hỏi chất lượng cao, đó là đặc điểm lớn thứ hai, ưu điểm nổi bật của các mặt hàng tiêu dùng của Thăng Long.

Trong quá trình phát triển sản xuất, Thăng Long đã thường xuyên thu hút được nhiều ngành nghề đặc sắc, với nhiều thợ tài giỏi, những tinh hoa của các địa phương tụ về. Việc tiếp xúc một cách tự nhiên giữa các ngành nghề, việc trao đổi kinh nghiệm, học hỏi lẫn nhau giữa các phường thợ, cùng sự cạnh tranh, cọ xát trên thị trường, đã thực sự thúc đẩy việc cải tiến kỹ thuật, làm nên một truyền thống khéo tay hay nghề, đất lề Kẻ Chợ, đã cho ra đời những mặt hàng tiêu dùng và giá trị thẩm mỹ cao./.

Lan Anh

Đăng lúc: 15/04/2011 16:42

Bản để in Lưu vào bookmarkKết nối nhà cung cấp đặc sản, nhà sản xuất, nhà phân phối