Phố nghề, làng nghề chế tác kim hoàn ở Hà Nội

Những đồ trang sức óng ả trong tủ kính; những bàn tay tài hoa cần mẫn làm nên nhẫn vàng, vòng bạc; những mái ngói xô nghiêng trong tranh Bùi Xuân Phái. Tất cả làm nên một nét rất riêng, một nét đặc trưng của phố nghề, làng nghề chế tác kim hoàn- phố hàng Bạc, làng nghề Định Công.


Phố Hàng Bạc

Theo tấm bia ghi ở đình Dũng Hãn (số 42 Hàng Bạc) thì phố Hàng Bạc ra đời vào thời nhà Lê thuộc phường Đông Các, huyện Thọ Xương. Đến Nhà Nguyễn đổi thành thôn Dũng Thọ, phủ Hoài Đức. Thời Pháp thuộc - Phố có tên là Rue de changeurs (phố Đổi Bạc). Phố có chiều dài 280m, phía Đông nối với phố Hàng Mắm, phía Tây giáp với phố Hàng Đào - Hàng Ngang.

Thời trước đây là nơi tập trung những người thợ tinh xảo và tài hoa trong kỹ thuật chế tác đồ vàng bạc của đất kinh kỳ. Phần lớn những người làm nghề ở đây là cư dân của 3 làng nổi tiếng trong kỹ nghệ chế tạc đồ bạc: Châu Khê (Hưng Yên), Định Công và dân làng Đồng Xâm.

Vào thế kỷ 15, thượng thư bộ lại Lưu Xuân Tín, người làng Châu Khê được giao lập xưởng đúc bạc nén tại kinh thành Thăng Long. Ông đã đưa thợ ở Châu Khê tới kinh thành lập xưởng đúc bạc. Ðến đầu thế kỷ 19, xưởng đúc bạc được chuyển vào Huế nhưng phần lớn thợ Châu Khê vẫn ở tại Thăng Long làm nghề kim hoàn lập thành phường thợ tại phố Hàng Bạc.

Với đồ nghề thủ công, người thợ kim hoàn ở phố Hàng Bạc đã làm ra nhiều sản phẩm vàng bạc tinh xảo, nhất là đồ trang sức. Họ không chỉ tạo ra nhẫn, khuyên tai, vòng xuyến cho phụ nữ mà còn chế tác những đồ trang trí vô cùng tinh xảo với những đề tài khác nhau như: tứ linh, bát vật, bát bảo...

Ngày nay, nghề buôn bán vàng bạc không chỉ tập trung ở phố Hàng Bạc mà có ở nhiều tuyến phố khác. Nhưng Hàng Bạc vẫn là nơi tập trung của những người thợ kim hoàn có kỹ thuật chế tác đồ vàng bạc lâu đời và đạt đến trình độ cao. Chị Thu Anh (nhà ở phố Đội Cấn) cho biết: các đồ trang sức và vật dụng bằng vàng bạc của gia đình đều đặt mua tại phố Hàng Bạc. Bởi lẽ những đồ trang sức được chế tác tại đây không chỉ đẹp, phù hợp với thẩm mỹ mà còn rất tinh xảo.

 

Điều thú vị là ở Phố hàng Bạc là bên cạnh sự vương giả ấy, còn “ẩn tàng” một nét kiến trúc tiêu biểu của phố cổ Hà Nội. Những ngôi nhà hình ống hai tầng với những mái nhà chồng diêm, mái ngói cong, lô xô và mềm mại đã tạo cho Hàng Bạc một nét duyên riêng giữa nhiều con phố cổ của Hà Nội. Chính vẻ đẹp của những mái ngói này đã tạo cảm hứng cho nhiều bức tranh về phố cổ của danh họa Bùi Xuân Phái.

Những di tích lịch sử ở phố Hàng Bạc được thống kê là nhiều nhất trong các phố cổ của Hà Nội, nổi tiếng là đình Dũng Hãn, đình Trương Thị, đình Kim Ngân... Ngày xưa khi người dân ở các làng lên đây lập nghiệp, họ đã đều dựng một ngôi đình để làm nơi hội họp, tế. Những di tích lịch sử được dựng lên ở con phố này làm cho Hàng Bạc vừa cổ kính vừa tâm linh.

Ông Phạm Đức Minh (76 tuổi) tâm sự: Phố Hàng Bạc không chỉ nổi tiếng với nghề kim hoàn, với thuốc cam Hàng Bạc, với rạp Chuông Vàng – địa chỉ quen thuộc của khán giả nghiền cải lương ở Hà Nội một thời. Mà còn được biết đến là nơi sống của nhà văn, nhà báo hiện thực nổi tiếng Vũ Trọng Phụng. Chính cuộc sống ở con phố này đã làm bối cảnh để nhà văn sáng tác nên những thiên phóng sự nổi tiếng.

Trải bao năm tháng, “vật đổi sao dời”, nghề kim hoàn ở phố Hàng Bạc lúc thịnh lúc suy, những kiến trúc cổ đang bị bào mòn bởi thời gian, cuộc sống, con người cũng có nhiều thay đổi nhưng cho đến nay, phố cổ Hàng Bạc vẫn là con phố thuộc vào loại sầm uất nhất của phố cổ Hà Nội, một điểm đến của bất cứ du khách nào khi đặt chân đến thủ đô.

Làng nghề kim hoàn Định Công

"Làng anh có thợ kim hoàn

Để anh đánh nhẫn cho nàng đeo tay"

Làng Định Công, huyện Thanh Trì, Hà Nội, vốn nổi tiếng với nghề kim hoàn. Theo truyền thuyết, vào thời Lý Nam Đế (thế kỷ thứ VI) ở làng Định Công có ba anh em họ Trần: Trần Hòa Trần Điện, Trần Điền. Nhờ có bàn tay khéo léo, lại thêm đức tính cần cù, chịu khó, nên họ đã học được nghề làm vàng bạc và mở cửa hàng lấy tên là "kim hoàn" (vòng vàng).

Những đồ vàng bạc do ba anh em làm ra rất tinh xảo, tiếng đồn khắp trong nước. Ba người lại dạy cho dân làng cùng làm nghề, từ đó làng Định Công có nghề làm vàng bạc, truyền từ đời này qua đời khác, được khắp nơi biết tiếng.

Đời sau, dân làng đã lập đền thờ ba vị tổ nghề họ Trần. Hàng năm vào ngày 12-2 âm lịch, làng nghề kim hoàn Định Công mở lễ hội tri ân ba vị tổ nghề họ Trần.

Người thợ kim hoàn ở làng Định Công khi chế tác các sản phẩm vàng bạc tinh xảo luôn thực hiện 3 khâu chuyên môn, kỹ thuật quan trọng của nghề là: chạm, đậu và trơn. Chạm tức là chạm trổ các hình vẽ, hoa văn, hoạ tiết trên mặt các đồ trang sức hay các đồ bằng vàng, bạc. Đồ chạm ngày trước thường là các loại khánh, vòng, kiềng, chóp nón, ống nhổ, ống vôi...

Đậu tức là kéo vàng bạc đã nung chảy thành những sợi chỉ vàng, bạc rồi từ những sợi chỉ này chuyển thành những hình hoa lá, chim muông gắn vào những đồ trang sức.

Trơn tức là làm những đồ vàng bạc không cần chạm trổ mà chỉ cườm cho nhẵn, bóng, trơn. Người thợ kim hoàn lành nghề phải giỏi cả ba mặt chuyên môn nêu trên và biết thủ thuật luyện kim cổ truyền. Muốn có vàng tốt tức là vàng 10 tuổi (còn gọi là vàng lá, vàng diệp) người ta tiến hành theo kỹ xảo cổ truyền gọi là "chở vàng".

Sau khi những đồ vật đã được tạo thành hình thì đến khâu cuối cùng là đánh bóng.

Đồ dùng bằng bạc được xoa bằng cát rồi trải lên trên một dung dịch gồm bồ tạt và vôi sau đó hơ trên lửa. Khi đã nguội đồ vật được ngâm vào một dung dịch phèn đun sôi rồi lại dùng cát cọ lên một lần nữa và cuối cùng lại cọ bằng những mảnh chai.

Đồ dùng bằng vàng thì được chải bằng một chất lỏng sánh gồm gạch giã với muối nước, hơ qua lửa rồi làm sạch. Sau đó người ta lại ngâm đồ vật vào một dung dịch có quả tai chua đun sôi, rồi cuối cùng cũng cọ bằng cát và bằng mảnh chai.

Qua những hoa văn, họa tiết trang trí trên các sản phẩm, thấy rõ đức tính kiên trì, sự thông minh khéo léo, óc sáng tạo của những người thợ kim hoàn Định Công./.

Vân Như (Tổng hợp)

Đăng lúc: 05/01/2011 11:53

Bản để in Lưu vào bookmarkKết nối nhà cung cấp đặc sản, nhà sản xuất, nhà phân phối